Nowe możliwości dla energetyki obywatelskiej zostały przyjęte w ramach tzw. ustawy offshore’owej, czyli przyjętej 9 października przez Sejm, a tydzień później przez Senat, rządowej ustawy o zmianie ustawy o promowaniu wytwarzania energii elektrycznej w morskich farmach wiatrowych oraz niektórych innych ustaw. Poza zapisami skierowanymi do inwestorów w morskie wiatraki czy kilkoma innymi zagadnieniami, Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało w ustawie ułatwienia dla prosumentów lokatorskich (m.in. instalacje nie będą już koniecznie musiały znajdować się na dachach budynków, ale też np. na dachach garażów czy wiat) i klastrów energii (jednostki samorządowe będą mogły kupować energię w ramach klastra bez konieczności przeprowadzania przetargów), najbardziej wyczekiwane i najgłośniej komentowane są jednak zmiany dla spółdzielni energetycznych.
Będą one mogły być zakładane niezależnie od rodzaju gminy, co otwiera drogę do ich rozwoju w miastach. Aktualne przepisy pozwalają spółdzielniom energetycznym — korzystającym ze zwolnień z opłat takich jak opłata OZE czy z korzystnego systemu rozliczeń z siecią — na działalność wyłącznie w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich. Monopol tych obszarów był uzasadniany lepszymi warunkami do produkcji energii z OZE (lokowania farm fotowoltaicznych i wiatrowych albo biogazowni), ale też mniej rozwiniętą infrastrukturą sieciową czy większym ubóstwem energetycznym.
Czytaj też: W drodze do samowystarczalności. 2025 to rok spółdzielni energetycznych?
Wspólny prąd dla osiedla
Jak w praktyce mogą wyglądać spółdzielnie w miastach? Przykładowe zastosowania to produkcja i magazynowanie energii na własne potrzeby biurowców, bloków czy kamienic, ale i całych osiedli domów jednorodzinnych. Ostatni model i związane z nim możliwości komentuje dla nas Dariusz Górecki, dyrektor zarządzający w centrum technologii spółdzielczych CoopTech Hub.
— Pojedyncze gospodarstwo domowe, działające jako prosument, może nie być w stanie zainwestować w magazyn energii, ale np. 30 takich gospodarstw, położonych blisko siebie, już tak. W formule spółdzielni osoby bez własnej instalacji fotowoltaicznej mogą też odbierać prąd od innych członków, którzy ją posiadają. Wokół wspólnych źródeł energii i magazynów mogłyby też gromadzić się leżące w granicach miast mniejsze zakłady produkcyjne czy usługowe. Na przedmieściach z reguły znajduje się sporo terenów, które pomieszczą panele PV o odpowiedniej mocy — opowiada nasz rozmówca. Dodaje przy tym, że magazyny, możliwe do większego rozpowszechnienia w ramach spółdzielni energetycznych, stabilizują sieć, powinny więc być pozytywnie postrzegane także przez operatorów.
Nie można być w dwóch miejscach naraz?
Zgodnie z ustawą, spółdzielnie energetyczne w miastach będą rejestrowane przez prezesa Urzędu Regulacji Energetyki. Inaczej wygląda to dziś w przypadku spółdzielni z gmin wiejskich i wiejsko-miejskich, które obejmuje wykaz Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR). Dwa rejestry dla dwóch grup mogą rodzić pewne problemy. Jak wyjaśnia nam Agnieszka Stupkiewicz, radczyni prawna z Fundacji Frank Bold i ekspertka ds. energetyki obywatelskiej, w praktyce grozi to uniemożliwieniem tworzenia wspólnot działających w dwóch różnych gminach o różnym charakterze.
— Spółdzielnie na wsiach rejestruje KOWR, te w miastach ma rejestrować URE, ale do którego urzędu pójść ze spółdzielnią, która chce być i tu i tu? Spodziewam się interpretacji przepisów prawa, które uniemożliwią taką rejestrację. Tymczasem w miastach często brakuje odpowiednich obszarów pod źródła wytwórcze, a gminy miejskie, zwłaszcza małe miasteczka, mogą potrzebować partnerów, gdyby samodzielne założenie spółdzielni je przerastało — uzasadnia Stupkiewicz. Ekspertka mówi, że intencje ustawodawcy nie są w tym przypadku jasne, przepisy powinny więc być doprecyzowane.
—W mojej ocenie powinien istnieć jeden, wspólny rejestr wszystkich spółdzielni energetycznych, prowadzony przez Prezesa URE. Podczas sejmowych prac nad ustawą, argumentowano, że KOWR zna specyfikę obszarów wiejskich, dlatego powinien nadal mieć nadzór nad obecnymi na nich spółdzielniami, w praktyce jednak możemy stracić szansę na prawdziwy efekt synergii pomiędzy miastem a wsią, które w ramach energetyki obywatelskiej mogą się świetnie uzupełniać — dopowiada Bartłomiej Kupiec, prawnik ze Stowarzyszenia “Z energią o prawie”.
Obowiązkowe przetargi
Innym niedociągnięciem, na które zwraca uwagę Agnieszka Stupkiewicz, jest pozostawienie brak mechanizmu wyłączenia obowiązku stosowania prawa zamówień publicznych przez należące do spółdzielni jednostki samorządowe (jak pisaliśmy, ustawa wprowadzi takie rozwiązanie prawne dla klastrów energii).
— Bardzo dużo spółdzielni jest zakładane przez gminy albo jednostki gminne, np. muzea albo domy kultury. Niestety konieczność stosowania prawa zamówień publicznych w ramach spółdzielni wiąże się z bardzo poważnymi wyzwaniami — mówi prawniczka i tłumaczy, że problemu nie ma, dopóki spółdzielnia składa się wyłącznie z podmiotów gminnych (przykładowo — urzędu, przychodni i ośrodka kultury, które dzielą się prądem ze wspólnej instalacji PV). Kiedy jednak dołączają do niej jakiekolwiek inne podmioty — prywatne firmy czy osoby fizyczne — nad którymi gmina nie sprawuje kontroli, ta musiałaby zorganizować przetarg na zakup energii zamiast czerpania jej ze źródeł spółdzielczych.
— Wiele gmin zakładających spółdzielnie energetyczne chciałoby się otworzyć na swoich mieszkańców, przez uwarunkowania prawne jest to jednak trudne. W pełni rozumiem potrzebę podejmowania wyłącznie pewnych i niebudzących wątpliwości działań, dlatego prawo, które w ustawie offshore’owej zagwarantowano klastrom, powinno być dostępne także dla spółdzielni — stwierdza Stupkiewicz.
Spółdzielcy: system będzie bezpieczny
W środowisku spółdzielczym echem odbijają się głosy z Polskich Sieci Elektroenergetycznych (PSE), które m.in. w ramach pakietu antyblackoutowego zapowiadają zwiększenie wiedzy operatora systemu przesyłowego o rozproszonych źródłach odnawialnych, ale też dalsze odchodzenie od systemu net metering, w którym prosumenci rozliczają się z siecią na podstawie wprowadzonych do niej ilości energii (odbieranie tych ilości obniża później rachunki za kupowaną energię). Spółdzielnie nadal mogą korzystać z opłacalnego systemu, a, jak zaznacza Bartłomiej Kupiec, w przeciwieństwie do starszych prosumentów indywidualnych, którzy stracą tę możliwość po upłynięciu 15 lat od daty pierwszego wprowadzenia energii do sieci, “spółdzielczy” net metering nie ma określonego ustawowo terminu zakończenia (zgodnie z obecnymi regulacjami).
Czytaj też: “To rozwiązanie doprowadzi do wzrostu cen energii”. Branża OZE o pakiecie antyblackoutowym
Opłacalność przekazywania nadwyżek energii do sieci zagraża ich stabilności, co podnosi PSE, spółdzielcy odpowiadają jednak, że są przecież zobowiązani do wysokiej (od początku 2026 r. sięgającej 70 proc.) autokonsumpcji, co z samej swojej istoty odciąża sieć. W grę wchodzi jednak też utrata niektórych opłat przez operatorów (w tym operatorów systemów dystrybucyjnych; spółdzielnie, co logiczne, nie płacą za dystrybucję energii, która została przez nie wyprodukowana i zużyta na miejscu).
— Rozumiem obawy operatorów o to, że wskutek rozwoju spółdzielni energetycznych utracą dochody, które miały być przeznaczone na modernizację sieci elektroenergetycznych. Dzięki wysokiemu poziomowi autokonsumpcji, nasze istnienie jest jednak w dużej mierze pozytywne dla systemu — argumentuje Dariusz Górecki. Agnieszka Stupkiewicz z kolei odpowiada, że wysyp nowych spółdzielni, masowo zakładanych w miastach, i tak jest mało prawdopodobny.
— Nie spodziewam się, aby po przyjęciu ustawy liczba spółdzielni energetycznych w gminach miejskich zaczęła rosnąć lawinowo. Szanse na osiągnięcie wymaganej autokonsumpcji na poziomie 70 proc. trzeba dobrze obliczyć i nie zawsze jest to możliwe. W miastach powierzchnia na instalowanie źródeł energii jest też naturalnie ograniczona. Tym bardziej więc operatorzy nie powinni obawiać się destabilizacji sieci czy znaczącej utraty dochodów — mówi.
— Z całą pewnością umożliwienie działania spółdzielniom energetycznym w gminach miejskich nie powinno być pretekstem do natychmiastowej i odgórnej likwidacji net meteringu — stwierdza Bartłomiej Kupiec. Według prawnika funkcjonowanie systemu można ewentualnie zmodyfikować, jednak wszelkie zmiany muszą zostać wypracowane w porozumieniu z samymi zainteresowanymi.
— Istnieją organizacje branżowe, krajowy związek spółdzielni energetycznych, które razem z przedstawicielami rządu i operatorów mogą wypracowywać rozwiązania w ramach grup roboczych, działających na podstawie porozumienia na rzecz energetyki obywatelskiej. Nagła i nieprzemyślana rewolucja w systemie wsparcia groziłaby regresem ruchu spółdzielczego (obecnie realizowanego głównie przez gminy) oraz pogłębieniem niepewności prawnej, do czego doszło np. w Niemczech w 2014 roku — wskazuje Kupiec. Zdaniem eksperta, w kolejnych latach niemieckie spółdzielnie energetyczne (Energiegenossenchaften) rozwijały się już znacznie wolniej, a wiele lokalnych projektów zostało wstrzymanych. Stabilność prawa jest więc kluczowa dla utrzymania zaangażowania obywateli w transformację energetyczną.
Spółdzielnie w miastach to “Lex Fotowoltaika”?
Według naszego kolejnego rozmówcy, prezesa Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Energetycznych oraz wiceprezesa Hrubieszowskich Spółdzielni Energetycznych Łukasza Pałuckiego, napięcia w stosunkach z operatorami to jeden z powodów tego, że otwarcie spółdzielni na miasta niekoniecznie posłuży całemu sektorowi.
— Przyrost nowych źródeł fotowoltaicznych sprawi, że operatorzy systemów dystrybucyjnych na polecenie PSE będą jeszcze częściej wyłączać spółdzielcze instalacje na wsiach. Setki paneli na dachach domów dużo trudniej kontrolować, większa część energii zostanie też przeznaczone na autokonsumpcję, dlatego przy szczytach produkcji ofiarą redysponowania nierynkowego — przymusowych wyłączeń — padniemy właśnie my — mówi Pałucki, mając na myśli spółdzielnie wiejskie.
Zapisy umożliwiające zakładanie wspólnot w gminach miejskich określa przy tym mianem “Lex Fotowoltaika”. — Skorzystają na tym przede wszystkim firmy sprzedające panele. W miastach praktycznie nie da się budować stabilnych źródeł takich jak biogazownie albo małe elektrownie wodne, ale też wiatraków, dlatego przy ewentualnym rozwoju miejskich spółdzlelni energetycznych ostatnia wiata śmietnikowa będzie miała mikroinstalację PV. Poza tym URE, które ma prowadzić rejestr miejskich spółdzielni, już dziś boryka się z brakiem odpowiedniej liczby etatów — uzasadnia dalej szef związku rewizyjnego.
Jak mówi Pałucki, działające dziś spółdzielnie coraz częściej dochodzą do wniosku, że kluczem do długofalowego sukcesu jest tworzenie właśnie stabilnych mocy, które potrafią wykorzystać potencjał lokalnego rolnictwa w postaci substratu dla biogazowni, ale i warunków naturalnych dogodnych dla małej hydroenergetyki. — Jeszcze raz podkreślę — poza drobnymi wyjątkami, w miastach takie źródła zwyczajnie nie mają jak powstać. Zamiast powielania formuły, która nie może się tam dobrze sprawdzić, potrzebujemy czegoś innego — przekonuje.
Nowa umowa społeczna
Czego? — Musimy wypracować nową umowę społeczną między miastem a wsią — kontynuuje nasz rozmówca. Skoro to na wsiach istnieją warunki i zasoby do lokalnego produkowania energii, miasta natomiast cechują się wysokim zapotrzebowaniem na prąd, obie strony powinny się zwyczajnie dogadać.
— Proszę sobie wyobrazić, że miasto Warszawa inwestuje w spółdzielnię razem z wiejską gminą położoną 20 km dalej. Zainwestowane pieniądze, których potrzebuje wieś, pozwalają zbudować moce wytwórcze, a nadwyżki z produkcji trafiają do miasta. Obie strony na tym zyskają, a dzięki widocznym wpływom mieszkańców wsi będzie łatwiej przekonywać do rozwijania biogazowni albo wiatraków, które są dziś za duże na zaspokajanie wyłącznie wiejskich potrzeb — słyszymy. Pałucki zaznacza przy tym, że taki model współpracy wymaga też zmian w prawie, które umożliwią spółdzielniom sprzedaż nadwyżek energii — dziś mogą ją produkować wyłącznie na własne potrzeby.
Przewodniczący Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Energetycznych podkreśla też, że rozumie dążenia miast, które do tej pory nie mogły korzystać z efektywnych form energetyki obywatelskiej; klastry energii nie przynoszą takich oszczędności, a rozwiązania takie jak prosument wirtualny są skazane na mniej opłacalny system net billing (rozliczanie się w oparciu o wartość, a nie ilość energii wprowadzonej do sieci).
— Jeśli spółdzielnie zaczną powstawać w miastach, będziemy oczywiście je reprezentować, w pierwszej kolejności chcemy jednak zachęcać naszych miejskich partnerów do innego myślenia. Jeśli faktycznie mamy przeprowadzić transformację energetyczną opartą o źródła odnawialne, fundamentalną rolę do odegrania musi mieć w tym wieś — podsumowuje.
