Putin przyparty do muru. Ukraina znalazła skuteczny sposób na Rosję

Liczba i typy samolotów różniły się w zależności od misji, ale średnio ukraińscy planiści ataków wydają się wysyłać od 10 do 20 samolotów na jeden cel i co najmniej taką samą liczbę samolotów do przestrzeni powietrznej zbliżającej się do celu, jako przynęty lub w ramach przyjętej taktyki ataku polegającej na nasyceniu nieba ukraińskimi obiektami. Siły bezzałogowe Kijowa rutynowo atakują więcej celów niż rosyjskie rafinerie ropy naftowej; największy znany ukraiński atak dronami na Rosję miał miejsce prawdopodobnie 2 sierpnia, kiedy to rosyjskie ministerstwo obrony ogłosiło, że jego siły zestrzeliły co najmniej 332 samoloty podczas nocnej walki powietrznej.

Same samoloty-kamikadze są stosunkowo niewielkie, porównywalne z lekkimi jednosilnikowymi samolotami rekreacyjnymi, a często znacznie mniejsze, przenoszą nie więcej niż 200 kg materiałów wybuchowych, a zazwyczaj znacznie mniej. Jednak ukraińscy piloci dronów podczas całej kampanii bombardowań koncentrowali się na atakach na wieże rafinerii (zajmujące się przeróbką ropy naftowej na benzynę, oleje i inne, lżejsze produkty), które trudno jest szybko naprawić, a ze względu na sankcje energetyczne nałożone przez Stany Zjednoczone i Europę trudno jest zdobyć części zamienne.

Praktycznie wszystkie wskaźniki i dane dotyczące rosyjskiego przemysłu energetycznego wskazują na spadek, zmniejszenie mocy produkcyjnych i oczekiwania rynku, że podaż będzie nadal spadać.

Najważniejsze są prawdopodobnie nieoficjalne szacunki rynkowe dotyczące tego, jak bardzo ukraińskie ataki dronów wpłynęły na zmniejszenie rosyjskich zdolności przerobowych ropy naftowej. Na początku września, po miesiącu ukraińskich ataków, handlowcy i zagraniczni analitycy szacowali, że zdolności Federacji Rosyjskiej do przetwarzania ropy naftowej na produkty spadły już o 17-25 proc. Miesiąc później najczęściej podawano szacunki na poziomie 38-40 proc.

Ponieważ trzy czwarte całkowitej zdolności przerobowej ropy naftowej w Rosji znajduje się w zasięgu 1800-2000 km ukraińskich samolotów bezzałogowych dalekiego zasięgu, wydaje się, że po dwóch miesiącach ataków Ukraina zdołała wyłączyć z eksploatacji ok. połowy rosyjskich rafinerii ropy naftowej, które mogła zaatakować, a kolejne ataki utrzymały je w stanie nieczynności. Niektóre rafinerie zostały trafione trzy razy w ciągu ostatnich dwóch miesięcy.

Równie ważne z politycznego punktu widzenia Kremla jest to, że ceny detaliczne paliw samochodowych wzrosły w całej Rosji o 20-30 proc., a na odległych rynkach odnotowano nawet 40-proc. wzrosty.

Na giełdzie w Sankt Petersburgu, najbardziej znanym rynku handlu produktami energetycznymi w Rosji, we wrześniu wolumen obrotu benzyną spadł o 5 proc., sprzedaż paliw o 1,4 proc., a letniego oleju napędowego o 11 proc.; ceny wzrosły o 5 proc.

Według ustaleń grupy badawczej Siala zajmującej się branżą energetyczną, opublikowanych w rosyjskich mediach na początku października, całkowita produkcja benzyny i oleju napędowego w Rosji spadła o 6 proc. w sierpniu i o kolejne 18 proc. we wrześniu, a ok. 70 proc. tej utraty mocy produkcyjnych spowodowały ukraińskie drony, które wysadziły elementy rosyjskiej infrastruktury energetycznej.

Najbardziej szkodliwe ataki dotknęły i wstrzymały produkcję w rafinerii Kinef (drugiej co do wielkości w Rosji) oraz rafinerii Ryazan (piątej co do wielkości). Z powodu tego spadku mocy produkcyjnych dostawy benzyny na rosyjski rynek detaliczny są o ok. 20 proc. niższe niż zapotrzebowanie rynku, jak podał magazyn informacyjny Kommiersant.

Obowiązujące od dawna rosyjskie prawo regulujące rynek zabrania podwyższania cen głównych produktów konsumenckich, takich jak paliwo detaliczne, w tempie szybszym niż oficjalna miesięczna stopa inflacji, obecnie deklarowana przez Kreml na poziomie 8 proc. w skali roku. Większość ekonomistów szacuje, że rzeczywista inflacja cen w Rosji jest co najmniej dwukrotnie wyższa.

Analitycy rynkowi twierdzą, że z powodu utraty mocy produkcyjnych różnica między popytem na rosyjskim rynku detalicznym a rosyjskimi mocami produkcyjnymi w zakresie dostaw paliwa na ten rynek, która powstała w ciągu ostatnich dwóch miesięcy, wynosi ok. 20 proc.

Dla przeciętnych Rosjan ataki Ukrainy przez większą część wojny nie były szczególnie widoczne, ponieważ większość Rosjan nie mieszka w zasięgu wzroku lub słuchu rafinerii ropy naftowej znajdującej się w zasięgu ukraińskich dronów. Co więcej, kontrolowane przez państwo rosyjskie media bagatelizują lub po prostu ignorują codzienne ataki na rafinerie i stacje pomp.

Najgorzej na Krymie

Jednak miliony obywateli Rosji, którzy prowadzą pojazdy lub potrzebują ich do transportu, w ciągu ostatnich 60 dni bezpośrednio doświadczyły niedoborów paliwa, stały w kilometrowych kolejkach samochodowych, jechały z prawie pustym zbiornikiem do najbliższej stacji benzynowej, a nawet pobierały kupony na racjonowanie paliwa.

Najbardziej dotknięte zostały regiony Rosji bez znaczącego wpływu gospodarczego i politycznego. Ogólnie rzecz biorąc, regiony o lepiej wykształconej, bardziej zurbanizowanej ludności, którą Kreml chciałby utrzymać w pracy i z dala od protestów ulicznych, takie jak duże miasta Moskwa, Sankt Petersburg i Krasnodar, odnotowały wzrost cen, ale stałe dostawy benzyny i oleju napędowego.

Według praktycznie wszystkich relacji, najgorzej sytuacja wygląda w kontrolowanym przez Rosję regionie okupowanego terytorium Ukrainy — Krymie, gdzie mieszka 2,4 mln osób, a pod koniec września stacje paliwowe na półwyspie nie miały produktów przez ponad tydzień. W poniedziałek władze okupacyjne obiecały, że problem zostanie rozwiązany “w ciągu kilku dni”. Stacje zostały ponownie otwarte w środę, sprzedając paliwo po jednych z najwyższych cen w Federacji Rosyjskiej, początkowo ograniczając sprzedaż do 30 litrów na klienta. W czwartek maksymalna dopuszczalna ilość paliwa na klienta została zmniejszona do 20 litrów.

Pierwsze doniesienia o lokalnych niedoborach pojawiły się w odległych regionach Rosji, takich jak Buriacja położona naprzeciwko Mongolii, a następnie w prowincjach nadbrzeżnych na Pacyfiku, Jakucji w północno-wschodniej Syberii, Czukotce sąsiadującej z Alaską, na Kurylach, do których prawa rości sobie Japonia, oraz w okupowanym przez Rosję regionie Ługańska na Ukrainie. Wraz ze spadkiem dostaw, gwałtowny wzrost cen hurtowych i zamknięcia stacji paliw dotarły do centralnego przemysłowego serca Rosji, dotykając Riazań, Niżny Nowogród, Saratów, Samara, Uljanowsk, Penza, Rostów, Woroneż, Kursk i Biełgorod.

W trakcie przygotowywania niniejszego artykułu najnowsze doniesienia rosyjskich mediów o nowych niedoborach dotyczyły autostrady Moskwa-Kazań oraz zamknięcia 80–90 proc. stacji paliw w regionie Chabarowska.

Bez dostaw sprzętu obrony powietrznej z Chin lub innego sojusznika Rosja, stojąca przed zadaniem zamknięcia największej na świecie przestrzeni powietrznej przed coraz bardziej wyrafinowanymi atakami Ukrainy, prawdopodobnie nie będzie w stanie lepiej bronić się przed przyszłymi atakami dronów.

Przez cały czas trwania wojny dowództwo sił dronów Ukrainy uznało rosyjskie systemy obrony powietrznej za priorytetowy cel, przed nawet rosyjską infrastrukturą energetyczną, siłami bojowymi i sprzętem wojskowym. W ciągu ponad trzech lat walk jedynymi rosyjskimi celami, na których eliminację ukraińskie władze krajowe przeznaczyły więcej środków niż na rosyjską obronę powietrzną, były duże rosyjskie okręty wojenne oraz kwatery główne armii rosyjskiej, w których prawdopodobnie odbywały się spotkania generałów i wyższych rangą oficerów. Do tego należy doliczyć rosyjskich polityków lub wojskowych uznanych przez Kijów za odpowiedzialnych za zbrodnie wojenne. Przyszłe ataki Ukrainy na rosyjską obronę powietrzną są niemal pewne, podobnie jak kolejne fale dronów przelatujących przez luki w tej obronie.

Moskwa robi dobrą minę do złej gry

Rzecznicy Kremla twierdzą, że ukraińskie ataki dronów są niczym więcej niż ukłuciami, a potężna rosyjska sieć obrony powietrznej zestrzeliwuje wszystkie wrogie samoloty. Podczas spotkania z białoruskim odpowiednikiem Aleksandrem Łukaszenką w Moskwie 26 września Putin powiedział: “Drony Ukrainy docierające do naszego serca, takiego jak rafineria w pobliżu Sankt Petersburga, pokazują desperację Zachodu. Nie można uwierzyć, że zaryzykowaliby bezpośrednią konfrontację, ale jeśli to zrobią, nasze siły są gotowe, aby dokończyć dzieła”.

Tymczasem państwo rosyjskie wydaje się mniej pewne stabilności rosyjskiego rynku energetycznego i zdolności ukraińskich dronów do wywarcia na niego wpływu w nadchodzących miesiącach niż Putin podczas konferencji prasowej.

30 września Kreml nałożył, ze skutkiem do końca 2025 r., niemal całkowity zakaz eksportu oleju napędowego, a jednocześnie zezwolił na import benzyny i oleju napędowego do Rosji z Chin, Białorusi, Korei Południowej i Singapuru (w oświadczeniu wydanym przez ukraińskie Dowództwo Bezzałogowych Statków Powietrznych, opublikowanym w podsumowaniu ataków i zgłoszonych szkód na koniec miesiąca, wskazano, że pociąg z paliwem może być załadowany benzyną na Białorusi lub w Chinach, ale aby paliwo trafiło na rynek, musiałoby przejechać liniami kolejowymi, nad którymi przelatują ukraińskie drony bojowe).

Według raportu “Washington Post” z 2 października rosyjskie władze zezwoliły na dodawanie do benzyny produkowanej w kraju metylu tert-butylu, potencjalnego czynnika rakotwórczego zakazanego w Rosji od 2016 r., oraz wprowadziły racjonowanie paliwa na okupowanym Krymie i Dalekim Wschodzie.

Głównym motorem niedoborów jest państwowa kontrola cen detalicznych paliw, uważana przez większość obserwatorów Rosji za priorytet Kremla w celu zmniejszenia antagonizmu społecznego wobec państwa. 23 września rzecznicy Rosyjskiego Związku Paliwowego, organizacji branżowej reprezentującej mniejszych detalistów paliwowych w Rosji, w komentarzach dla Meduzy stwierdzili, że cena hurtowa benzyny i oleju napędowego sprzedawanego przez producentów rosyjskim operatorom stacji paliw jest wyższa niż maksymalna dopuszczalna cena detaliczna.

Rosyjski obserwator rynku energetycznego Jewgien Istriben w analizie z 30 września poinformował, że importowana benzyna i olej napędowy, które nie podlegają krajowym ograniczeniom cen paliw, będą dostępne w cenie 90 rubli (3,94 zł po obecnym kursie walut) za litr lub wyższej, czyli o ok. 15-20 proc. więcej niż ceny detaliczne na większości rosyjskich rynków. Nałożenie przez państwo rosyjskie kontroli cen, powodujące, że paliwo samochodowe produkowane w kraju jest zbyt drogie w sprzedaży detalicznej, niesie ze sobą ryzyko niemal całkowitego załamania się sieci stacji paliw w kraju, ponieważ 60 proc. rosyjskich stacji paliw jest niezależnych, powiedział.

Główna rosyjska agencja kontroli cen detalicznych, Federalna Służba Antymonopolowa (FAS), 1 października wydawała się niechętna do zaakceptowania sił rynkowych, wydając ogólnokrajowe ostrzeżenia dla operatorów stacji paliw przed “nieuzasadnionymi podwyżkami cen”.

Czy Ukraina osiągnęła maksymalną zdolność do atakowania rosyjskich zakładów przetwórstwa ropy naftowej?

Wygląda na to, że Ukraińcy są nadal daleko od osiągnięcia maksymalnej zdolności uderzeniowej.

Liczba dronów dalekiego zasięgu produkowanych w Ukrainie jest tajemnicą wojskową. Najczęściej podaje się szacunki rzędu ok. 3000 samolotów miesięcznie. Ukraina przez cały czas trwania wojny z Rosją była w dużym stopniu uzależniona od broni zachodniej, ale nie dotyczy to dronów. Spośród dronów dalekiego zasięgu produkowanych obecnie przez Ukrainę, na podstawie zdjęć z otwartych źródeł i doniesień o uderzeniach w rosyjską rafinerię, większość to samoloty ze śmigłem pchającym o nazwie UJ-26 Bobr lub An-126 Lyutiy o większym zasięgu. Niektóre ataki dalekiego zasięgu zostały przeprowadzone przez zmodyfikowany jednosilnikowy samolot śmigłowy o nazwie FP-1, a kilka nalotów zostało przeprowadzonych przez drona z silnikiem turboodrzutowym o nazwie Peklo.

W ramach międzynarodowej inicjatywy pomocy, rozpoczętej w pierwszych latach wojny, zwanej Koalicją Dronów, w 2024 r. przeznaczono ok. 1,95 mld dol. [7,89 mld zł] na zakup ukraińskich dronów, a w 2025 r. kwota ta wzrosła do 3 mld dol. [niemal 11 mld zł]. Wielka Brytania i Łotwa przewodniczą obecnie grupie liczącej 20 członków, a największe ogłoszone wkłady w 2025 r. pochodzą z Danii (1,5 mld dol., czyli ponad 5,4 mld zł), Stanów Zjednoczonych (800 mln dol., czyli ok. 3 mld zł) i Holandii (540 mln dol., czyli niecałe 2 mld zł). Pieniądze te przeznaczone są głównie na wsparcie ukraińskiej produkcji dronów poprzez zakup komponentów i sprzętu produkcyjnego, a także dostawy niewielkiej liczby zachodnich samolotów.

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski podczas spotkania z krajowymi i międzynarodowymi producentami dronów, które odbyło się 1 października, powiedział, że jego rząd zapewnił kontrakty na 1,5 mln dronów w 2025 r., kładąc szczególny nacisk na zwiększenie możliwości “długiego zasięgu”. Oprócz działających dronów UJ-26, FP-1, An-126 i Peklo, ukraińscy producenci zaprezentowali nowe drony, które są w rzeczywistości pociskami manewrującymi, takie jak produkowany przez państwo system Ukroboronprom Palianiytisia, tańsza broń o mniejszym zasięgu, oraz produkowany przez prywatną firmę system Fire Point Flamingo, droższa broń o większym zasięgu.

Pomimo luk w łańcuchu dostaw większość obserwatorów rynku twierdzi, że kluczowym problemem dla przyszłości rosyjskiego przemysłu przetwórstwa ropy naftowej jest naprawa rafinerii uszkodzonych przez ukraińskie drony szybciej, niż rosnąca liczba ukraińskich dronów może je uszkodzić.

Rynki światowe wydają się mniej optymistyczne niż Putin, jeśli chodzi o przyszłość dostaw rosyjskich produktów energetycznych poza Rosję. Pod koniec września agencja Bloomberg, powołując się na źródła kartelu, poinformowała, że kraje OPEC+ planują zwiększyć produkcję łącznie o 137 tys. baryłek dziennie, a do 2026 r. na rynku międzynarodowym pojawi się rekordowa podaż ropy naftowej — tylko mniej produktów rosyjskich.