Putin nasyła na Rosjan FSB. Nikt nie może spać spokojnie. “Była przerażona”

25-latek powołał się na 51. artykuł rosyjskiej konstytucji, który pozwala nie składać zeznać, które mogłyby obciążyć samego siebie. Milczał, podczas gdy funkcjonariusze FSB kontynuowali naciski i rzucali kolejne groźby. — Powiedzieli, że znajdą moją towarzyszkę, że również wobec niej użyją przemocy i skażą ją na długą karę więzienia. Powiedzieli wprost: ja mogę dostać 8 lat więzienia, a ona 5. Nie chodziło więc tylko o mnie, ale także o nią — wspomina Jegor.

W pewnym momencie jeden z funkcjonariuszy zdjął maskę i odczytał postanowienie sądu okręgowego zezwalające na kontrolę przedśledczą uzasadnioną na podstawie artykułu 282.1 rosyjskiego kodeksu karnego — “organizacja społeczności ekstremistycznej”. W praktyce scena ta nie różniła się niczym od przeszukania — maski, karabiny, przemoc, konfiskata urządzeń elektronicznych. Formalnie nazwali to jednak “kontrolą pomieszczeń”.

Według prawniczki OVD-Info Evy Levenberg takie działania stały się w Rosji w ostatnich latach niepokojącym trendem. Zgodnie z prawem przeszukanie jest dozwolone dopiero po wszczęciu postępowania karnego i na podstawie nakazu sądowego. “Kontrola” może jednak zostać przeprowadzona wcześniej — na etapie sprawdzania przez funkcjonariuszy zgłoszeń dotyczących przestępstwa. Formalnie bowiem jej celem jest odnotowanie stanu lokalu, a nie poszukiwanie dowodów.

Wymuszona zgoda

FSB wdarło się do mieszkania Jegora za pośrednictwem właścicielki. — Funkcjonariusze FSB przyszli do jej domu. Początkowo nie wierzyła im i poszła z nimi do komisariatu policji, aby upewnić się, że naprawdę są funkcjonariuszami. Następnie wrócili razem i weszli do mojego mieszkania. Otworzyła drzwi swoim kluczem — mówi.

Przedstawili jej regionalny nakaz sądowy. Dokument odnosił się do “kontroli lokalu”, ale ona uznała, że jest to nakaz przeszukania. — Nastraszyli ją, że może zostać oskarżona jako współsprawczyni i skazana. Była bardzo przerażona — mówi Jegor. — Grozili jej również więzieniem, więc wpuściła ich do środka. Następnie zadzwoniła do mnie i kazała mi szybko przyjść.

Według Evy Levenberg z OVD-Info głównym celem funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa jest zmuszenie kogoś do otwarcia drzwi. Bez decyzji sądu mogą wejść tylko za dobrowolną zgodą mieszkańców — a tą starają się uzyskać za pomocą gróźb lub innych podobnych działań. Ludzie często nie wiedzą, że mają prawo nie wpuszczać nikogo do środka. Potem otrzymują formularz “zgody” z datą wsteczną. Według niej kluczowe jest zdanie o następującej treści: “nie wyrażam zgody na wejście, żądam decyzji sądu” — napisane na kartce, opatrzone datą i podpisem.

Brak dokumentacji, brak prawnika

Kiedy Jegor wszedł do swojego mieszkania, było już splądrowane. — Zanim tam dotarłem, zgromadzili już mnóstwo rzeczy. Kontynuowali działania w mojej obecności: sprawdziali sprzęt, karty SIM, telefony, laptopy, a nawet naklejki i ubrania z nadrukami. Niektóre przedmioty, jak sądzę, po prostu ukradli — mówi.

Funkcjonariusze krótko wyjaśnili, że ich działania są częścią kontroli przedśledczej. Po tym sporządzili spis rzeczy. — Odczytali go. Chciałem go podpisać z adnotacją “nie zgadzam się z powyższym”, ponieważ napisali w nim, że zostałem już formalnie oskarżony. Ale powiedzieli mi: “albo podpiszesz bez żadnych uwag, albo zostanie to uznane za odmowę”. W końcu wezwali świadków i odnotowali moją “odmowę” — mówi.

Konfiskata przedmiotów w czasie takiej “kontroli” jest dozwolona tylko w wybranych przypadkach i tylko w odniesieniu do przedmiotów, które są “widoczne” i wyraźnie związane z rozpatrywaną sprawą. W praktyce jednak funkcjonariusze wykorzystują okazję do przeprowadzenia pełnego przeszukania: otwierają szuflady, aby zabrać sprzęt, ubrania i dokumenty.

Prośby Jegora o adwokata pozostały bez echa. — Kilka razy prosiłem o adwokata, ale nie spotkało się to z żadną reakcją — mówi.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Formalnie osoba, której mieszkanie przeszukuje FSB, zachowuje podstawowe prawa: nienaruszalność domu, prawo do obrony i pomocy prawnej, prawo do nagrywania procesu na wideo oraz prawo do zgłaszania zastrzeżeń do protokołu. W praktyce jednak funkcjonariusze często uniemożliwiają rejestrowanie zastrzeżeń, odmawiają dostarczenia kopii dokumentów i sporządzają jednostronne protokoły.

Prawnik zajmujący się prawami człowieka Dmitrij Zachwatow mówi, że często powstaje zamieszanie wynikające z faktu, że prawo rosyjskie przewiduje dwie równoległe procedury. Przeszukanie jest możliwe tylko po wszczęciu postępowania karnego i uzyskaniu nakazu sądowego (nawet jeśli w nagłych przypadkach przeszukanie może zostać przeprowadzone bez nakazu, po czym sąd ma obowiązek zweryfikować legalność działań funkcjonariuszy).

Tymczasem “kontrola pomieszczeń” jest formalnie uznawana za środek operacyjno-poszukiwawczy. Ponieważ narusza ona prawa konstytucyjne — przede wszystkim nienaruszalność domu i życia prywatnego — również wymaga nakazu sądowego. Przeprowadzenie kontroli nie może odbywać się wyłącznie z inicjatywy pojedynczego funkcjonariusza.

W praktyce jednak funkcjonariusze FSB obchodzą te zakazy — ponieważ przeszukanie przed wszczęciem postępowania karnego jest niemożliwe, śledczy zwracają się do sądu o zgodę na “kontrolę”. Z prawnego punktu widzenia od takich decyzji można się odwołać, ale prawie zawsze kończy się to niepowodzeniem.

“Oko Saurona już cię obserwuje”

Po “kontroli” funkcjonariusze zabrali Jegora na posterunek policji. Nie został zarejestrowany przez dyżurnego funkcjonariusza, co oznacza, że nie uznali go oficjalnie za zatrzymanego. — Kiedy prowadzili mnie ulicą, zasłonili mi twarz, pochylili głowę, a nawet chcieli założyć na nią mi worek — wspomina Jegor. — W samochodzie położyli mnie twarzą do podłogi i związali mi ręce tak mocno, że spuchły. Bałem się, że je stracę.

Na posterunku zaprowadzono go do biura na czwartym piętrze. Nie miał żadnego oficjalnego statusu — ani jako podejrzany, ani jako świadek — i dlatego nie miał prawa wezwać adwokata. Zamiast formalnego przesłuchania usłyszał groźby od kilku funkcjonariuszy FSB. — Powiedzieli, że zostanę skazany na długie lata więzienia, że w areszcie będę bity i gwałcony. Dodali, że mogę “przypadkowo upaść na nóż” i że znajdą moją towarzyszkę i również użyją wobec niej przemocy — mówi Jegor.

Wielokrotnie powoływał się na artykuł 51 konstytucji, odmawiając odpowiedzi na pytania. Spędził w ten sposób około pięciu godzin. W pewnym momencie pozwolono mu zadzwonić do prawnika. Jegor wykorzystał tę okazję, by usunąć z telefonu aplikację Telegram, która zawierała korespondencję z aktywistami z całego kraju. Funkcjonariusze zauważyli to, pobili go i wyrwali mu telefon z rąk. Nigdy jednak nie uzyskali dostępu do jego głównego konta.

Dokument, który Jegor dostał do podpisania od funkcjonariuszy FSBNastia Lukina / The Insider

W końcu władze przedstawiły mu oświadczenie do podpisania. — Funkcjonariusze zauważyli, że na aplikacji WKontakcie byłem administratorem grupy Jekaterynburg Konfederacja Anarchistyczna. Zdałem sobie sprawę z tego, że jeśli nie podpiszę dokumentu, wsadzą mnie do więzienia na co najmniej 15 dni i będą dalej badać sprawę. Więc powiedziałem im o spotkaniach i rozklejaniu ulotek — nic poważnego, więc nikt nie był przez to zagrożony. To im wystarczyło — wspomina Jegor. Do podpisania oświadczenia skłoniły go również błędy w tekście — pomylone numery i nazwiska. — Pomyślałem, że w ten sposób będą mieli mniej szans, aby wykorzystać to przeciwko nam — mówi.

Podobne “rozmowy bez statusu” funkcjonariusze FSB (najprawdopodobniej to byli oni) przeprowadzili w tych dniach z innym aktywistą, Walentinem (imię zmienione). Zatrzymali go na ulicy, pobili i kazali mu podać hasło do telefonu. Zagrozili, że odmowa spowoduje, iż zostanie “zabrany do lasu”.

Telefon Walentina został skonfiskowany jeszcze przed “kontrolą” w jego mieszkaniu. Tam, w obecności świadków, funkcjonariusze przejrzeli jego korespondencję na Telegramie na komputerze i skonfiskowali maoistowskie naklejki i książki, ale nie przekazali mu kopii protokołu ani nie pozwolili na wezwanie adwokata. Sam Walentin został zwolniony po “rozmowie prewencyjnej” na posterunku. Podobnie jak w przypadku Jegora, cel był jasny: zebranie informacji i zastraszenie.

— Z mojego doświadczenia wynika, że te “lekkie” wizyty służą głównie zebraniu dowodów — podejrzenia władz są wciąż niepotwierdzone, a nawet przy minimalnej kontroli legalności nie ma wystarczających danych, aby zezwolić na pełne przeszukanie. Dlatego na tym etapie nie należy dostarczać władzom dodatkowych informacji: żadnych ustnych wyjaśnień, dobrowolnego przekazywania dokumentów, swobodnego dostępu do urządzeń — mówi Eva Levenberg.

Wskazuje również na “paradoksalny plus” — uważa, że takie wizyty są wczesnym ostrzeżeniem. — To szansa, aby zdać sobie sprawę z tego, że Oko Saurona już cię obserwuje, i przygotować się na pełną rewizję — mówi.

“Jeśli nie będę współpracował, ponownie mnie zatrzymają”

Po kilku godzinach przesłuchania na posterunku Jegor został zwolniony. Podejrzewał, że sprawa zakończy się postawieniem zarzutów karnych. — Grozili mi, że jeśli nie będę współpracował, ponownie mnie zatrzymają i potraktują inaczej — mówi.

Zaraz po wyjściu z aresztu Jegor poprosił przechodnia o pożyczenie mu telefonu i skontaktował się z OVD-Info, prosząc o pomoc. Organizacja pomogła mu opuścić kraj. W momencie publikacji tego tekstu był bezpieczny.

Jego sprzęt i rzeczy osobiste skonfiskowane podczas “kontroli” nigdy nie zostały mu jednak zwrócone. — Prawnicy nie mogą uzyskać jasnej odpowiedzi: nie pokazali im [funkcjonariusze FSB] żadnych dokumentów. Mówią, że muszę sam przyjść i je odebrać. Wygląda to na próbę zwabienia mnie z powrotem na posterunek — mówi Jegor.

Jego prawnik uzyskał jedynie potwierdzenie od sądu okręgowego, że “kontrola pomieszczeń” została rzeczywiście przeprowadzona w ramach operacji poszukiwawczej. Sam dokument został przekazany wyłącznie funkcjonariuszom organów ścigania i pozostaje w ich posiadaniu jako jedyny egzemplarz.

“Kontrola” jako uniwersalne narzędzie nacisku

Historia Jegora jest jedną z wielu. W listopadzie 2024 r. w Kurganie “kontrola” przerodziła się w sprawę karną przeciwko Nadieżdzie Michajłowej. Funkcjonariusze służb bezpieczeństwa skonfiskowali jej telefony i laptop, a miesiąc później została oskarżona o “finansowanie działalności ekstremistycznej”. Powodem była dokonana przez nią kilka lat wcześniej wpłata w wysokości 2100 rubli (ok. 92 zł) na rzecz Fundacji Antykorupcyjnej założonej przez nieżyjącego już Aleksieja Nawalnego. W tym czasie Nadeżda opuściła już Rosję, ale w lutym 2025 r. sąd wydał zaocznie nakaz jej aresztowania na dwa miesiące.

W lipcu 2023 r. uzbrojeni funkcjonariusze na okupowanym przez Rosję Krymie wtargnęli do domu Świadka Jehowy Wiktora Ursu. Odmówili okazania dokumentów tożsamości, nie pozwolili rodzinie się ubrać i skonfiskowali cały sprzęt elektroniczny. Ursu spędził dwa tygodnie w areszcie, następnie został objęty aresztem domowym. Później nałożono na niego ograniczenia w podróżowaniu. Prokuratura domaga się obecnie dla niego kary 7 lat pozbawienia wolności.

W maju 2025 r. przedmiotem “kontroli” stali się nawet prawnicy. Jednym z nich była adwokatka Maria Bonzler reprezentująca więźnia politycznego Igora Barysznikowa. Podstawą formalną do przeprowadzenia “kontroli” przez FSB było postanowienie przewodniczącego sądu okręgowego, który “podejrzewał” ją o zdradę stanu. Funkcjonariusze FSB odwiedzili również jej współpracowników, Romana Morozowa i Jekaterinę Selizarową. W domu Morozowa skonfiskowali sprzęt i dyski twarde oraz zapytali go, czy ma powiązania z organizacją praw człowieka Memoriał.

Podobne działania zastosowali w listopadzie 2024 r. wobec prawników z organizacji Solidarność z Krymem (Crimean Solidarity). W domach Rustema Kiamilewa i Lilii Gemedżi funkcjonariusze Centrum Zwalczania Ekstremizmu przeprowadzili “kontrolę pomieszczeń” na podstawie orzeczenia Sądu Rejonowego w Symferopolu. Zmusili Kiamilewa i jego syna do tego, by położyli się twarzą do podłogi, skonfiskowali ich telefony i zabrali dokumenty związane z pracą Lilii Gemedżi. Kiamilew otrzymał dwa mandaty — za “eksponowanie zakazanych symboli” i za “dyskredytowanie armii”.

Krótko mówiąc, “kontrola” przestała być wyjątkiem i stała się powszechnym narzędziem wywierania presji przez Kreml. Różnią się tylko preteksty — w niektórych przypadkach jest to “przegląd zgłoszeń przestępstw”, w innych “podejrzenie zdrady”. Wynik jest zawsze ten sam — konfiskata sprzętu, nieokreślony status prawny i wiszące nad głową ryzyko kolejnego pukania do drzwi.